STAN FRUSTRACJI

Jeśli pewne sytuacje lub warunki środowiska unie­możliwiają człowiekowi zaspokojenie określonych po­trzeb lub udaremniają jego działalność, dążenia, zamia­ry, czy zakłócają jego aktywność, wówczas mówimy o frustracji. Przyczyną frustracji może być sytu­acja zewnętrzna (przeszkoda, trudność, niepomyślne okoliczności), lub wewnętrzna (zmęczenie, choroba). Sytuacja frustracyjna wywołuje reakcje o- kreślane jako stany frustracji. W stanie fru­stracji człowiek odczuwa przykrość, zmieszanie, oba­wę, niezadowolenie, poczucie zawodu, gniew. Te stany psychiczne mogą być wynikiem utrudnień, przeszkód, porażek, rozczarowań, jakie niesie często współczesne życie. Stan frustracji może również ujawnić się w agresji, czyli we wrogim zachowaniu skierowanym na uszko­dzenie łub zniszczenie przeszkody, na sprawienie przy­krości lub cierpienia temu, kto udaremnił zaspokojenie potrzeb lub działanie.

W MYŚL ZASAD PSYCHOLOGICZNYCH

W myśl za­sad psychologicznych napięcie to do pewnych granic pełni funkcję przystosowawczą, jednak po ich prze­kroczeniu staje się czynnikiem zakłócającym równo­wagę psychiczną i utrudnia prawidłowe funkcjonowa­nie osobowości w środowisku. W warunkach przeciążenia psychicznego powstaje silne pobudzenie kory mózgowej, które zaburza orien­tację człowieka w otoczeniu, obniża samokontrolę, w wyniku czego przestaje on panować nad sytuacją i sa­mym sobą. Występuje wówczas tzw. dezorgani­zacja zachowania się, która przejawia się w zachowaniu impulsywnym, nieprzemyślanym, niece­lowym. Jedną z form tej dezorganizacji mogą być stany lękowe. Inną formą jest ar es ja (złość, wrogość) lub regresja, tzn. cofnięcie się na niższy poziom rozwoju, w którym stosowane są prymityw­niejsze sposoby rozwiązywania problemów, infantylne (niedojrzałe) formy reakcji lub wykonywanie zadań poniżej własnych możliwości.

SKUTKI PRZECIĄŻENIA PSYCHICZNEGO

Może to wystą­pić np. w warunkach szybkiego wzrostu tempa pracy, ilości zadań zawodowych lub w chwilowym konflikcie społecznym (kłótnia z współpasażerami zatłoczonego autobusu). W życiu współczesnego człowieka takich sytuacji jest bardzo dużo, jednak wywołane nimi na­pięcie mija u większości ludzi bez śladu. U niektórych natomiast powoduje mniej lub bardziej trwałe zakłó­cenie (trudności koncentracji, zaburzenia pamięci, bez­senność). Taka reakcja człowieka na obciążenie psy­chiczne jest wynikiem obniżonej samokontroli, która stanowi mechanizm regulujący i nadrzędny w stosunku do procesów sterujących zachowaniem. Postęp cywilizacji, stawiając coraz wyższe wymaga­nia i coraz trudniejsze zadania do rozwiązywania, wzmaga napięcie emocjonalne człowieka.

PRZYSTOSOWANIE JEST WARUNKOWANIEM

Przystosowanie staje się bardzo istotnym proble­mem w warunkach dzisiejszej cywilizacji, gdzie różno­rodne zmiany, wywołane gwałtownym postępem we wszystkich dziedzinach życia, zmuszają człowieka do stałego przystosowywania się do nowych zjawisk, zda­rzeń lub sytuacji. Powstało nawet pojęcie „chorób z nieprzystosowania”. Do nich zalicza się przede wszyst­kim niektóre nerwice. Przystosowanie jest uwarunkowane różnymi czynni­kami zarówno zewnętrznymi jak wewnętrznymi. Jeśli na przykład potrzeby, dążenia lub aspiracje człowieka są niezgodne z wymaganiami środowiska, z rolami spo­łecznymi, jakie wyznacza człowiekowi otoczenie, wów­czas mówimy o jego nieprzystosowaniu.Wiadomo każdemu z nas, że w różnych sytuacjach możemy odczuwać silne napięcie emocjonalne, charak­teryzujące się lękiem lub niepokojem.

POJĘCIE FIZJOLOGICZNE

Homeostaza jako pojęcie fizjolo­giczne oznacza zdolność żywego organizmu do zacho­wania względnie stałego stanu równowagi (np. dosto­sowania temperatury ciała do temperatury otoczenia) przez właściwą regulację procesów biologicznych. Zdol­ność ta warunkuje przystosowanie organizmu do wa­runków bytu.U człowieka proces ten jest bardziej skomplikowany, gdyż ludzie przystosowują się do otoczenia nie tylko dzięki zdolności do utrzymania równowagi homeostatycznej, lecz również dzięki zdolności do przekształca­nia środowiska. Termin przystosowanie albo adaptacja ma wiele znaczeń. W psychologii przy­stosowanie określamy najogólniej jako proces (albo je­go rezultat), jakiemu podlega człowiek w dążeniu do utrzymania równowagi między nim a środowiskiem. Potocznie, za przystosowanego uznajemy człowieka, który „daje sobie radę w życiu”, czyli ókreślamy tym terminem pewną właściwość człowieka, albo jego za­chowanie się.

WSZELKI POSTĘP

Wszelki postęp, jako wynik dążeń człowieka do zmia­ny rzeczywistości, do polepszenia warunków życia i do opanowania przyrody wskazuje, że w naturze człowie­ka leży chęć nagięcia rzeczywistości do własnych po­trzeb, pragnień i życzeń. Jeśli jednak to mu się nie udaje, nagina się sam do rzeczywistości i to wydaje się być jedynym rozsądnym krokiem, wtedy gdy nie ma innych możliwości. Konieczność utrzymania prawi­dłowych stosunków z otaczającym i stale zmieniają­cym się światem wymaga od człowieka stałej regulacji i wyboru odpowiednich reakcji. Relacje między człowiekiem a światem ujmujemy w kategoriach przystosowania, które jest najpowszechniej rozumiane jako zdolność do uzyska­nia równowagi. Przystosowanie wiąże się z pojęciem homeostazy.

WAŻNA GRUPA CZYNNIKÓW

Ważna grupa czyn­ników warunkujących zachowanie się człowieka — to czynniki wewnętrzne, aktywizujące i ukierunkowujące, określane jako mechanizmy regulacji za­chowania się. Od nich zależy przebieg i organiza­cja czynności człowieka i one, w świetle współczesnej psychologii, składają się na jego osobowość. Wyjaśnieniem zagadnień różnic indywidualnych i mechanizmów regulacji zachowania zajmuje się psy­chologia osobowości, rozpatrując wiele czynników wa­runkujących działanie człowieka w różnych sytuacjach. Problem . względnie niezmiennych dyspozycji, czyli właściwości od których zależy przebieg procesów psy­chicznych człowieka, stał się bardzo aktualny podczas rozważania tak typowego dla współczesnej nauki i tech­niki zagadnienia różnic i podobieństw między czło­wiekiem a maszyną. Zagadnieniem tym zajmuje się psychologia pracy.

OBOK CZYNNIKÓW ZEWNĘTRZNYCH

Obok czynników zewnętrznych również reakcje czło­wieka determinują zakres, rodzaj i siłę tego obciążenia oraz jego ujemne skutki w postaci odczucia zmęczenia, rozwoju nerwic lub schorzeń psychosomatycznych. Codzienne obserwacje zachowania się ludzi wskazują na liczne przykłady odchyleń ich reakcji od linii, sta­nowiących wypadkową różnych obciążeń psychicz­nych, mających swe źródło w wielu sytuacjach, bodź­cach albo zdarzeniach. Odchylenia te zależą od różnic indywidualnych i od mechanizmów regulujących czyn­ności człowieka. Różnice indywidualne u- jawniają się wówczas, gdy w tych samych okolicznoś­ciach różni ludzie różnie reagują, lub inaczej się za­chowują od pozostałych. Skoro warunki -środowiska lub sytuacje są takie same — to przyczyna różnic w reakcjach tkwi w samych ludziach.

WPŁYW NA SFERĘ PSYCHICZNĄ CZŁOWIEKA

Jak wynika z poprzednich wywodów udział człowieka w tych układach zależy od jego aktywności, od ról społecznych, od zadań, jakie wykonuje i od wymagań, jakie stawia mu społeczeń­stwo. Przy naświetlaniu wpływu na sferę psychiczną czło­wieka niektórych czynników zewnętrznych, uznanych za źródła obciążenia psychicznego, uwypuklona została rola środowiska biologicznego, technicznego i społecz­nego, oraz rola aktywności człowieka, dzięki której wchodzi on w rozmaite relacje z otoczeniem. Istnieje jednak druga strona problemu: człowiek w świecie współczesnym, a mianowicie zależność skutków obcią­żenia od reakcji człowieka.

OD CZEGO ZALEŻĄ REAKCJE

Przed próbą przedstawienia niektórych, możliwości obrony, a raczej samoobrony przed ujemnym wpły- j wem obciążenia psychicznego, wynikającego z różnych źródeł omówionych poprzednio, należy chociaż w naj- : ogólniejszym zarysie rozważyć niektóre reakcje współ­czesnego człowieka na to obciążenie. Przy analizie re- j zultatów zmian, jakie niesie wszelki postęp, często za- ‚ pominamy, że skutki te zależą nie tylko od rodzaju j zmian, lecz także od reakcji człowieka uwarunkowa- i nych jego właściwościami.    Obraz współczesnego człowieka, to obraz istoty uwikłanej w różne stosunki ze światem, z otoczeniem, ; z innymi ludźmi. Dzięki temu uwikłaniu podlega on \ rozmaitym obciążeniom. Analizowaliśmy dotychczas j człowieka jako jeden z czynników różnych układów, { a mianowicie układu człowiek-środowisko, człowiek-praca i człowiek-maszyna.