ZASADNICZE ODCHYLENIA

Zasadnicze odchylenia od normalnej działalności o- peratora, w warunkach nadmiaru informacji przewyż­szającego jego możliwości pod względem ich odbioru i przekazywania, określane są jako błąd. Przeciąże­nie informacjami wywołane przekroczeniem „zdolnoś­ci przepustowej” operatora staje się przyczyną nastę­pujących zjawisk:opuszczenia sygnałów, czyli nie przetworzenia in­formacji przy skrajnym przeciążeniu;    zniekształcenia sygnałów, które polega na nieprawi­dłowym rozpoznaniu i na nieadekwatnej reakcji;    zahamowania w przekazywaniu sygnałów, czyli zwlekania z odpowiedzią w okresie dużego napły­wu informacji;   filtrowania, czyli przesiewu informacji, to znaczy dokonywania wyboru sygnałów określonego rodza­ju, a opuszczania innych;    zmniejszenia zakresu rozróżniania i rozpoznawania informacji;   włączania innych kanałów;    rezygnacji z realizacji zadania, przerwania działa­nia (Łuków).

TRUDNA ODPOWIEDŹ

Trudna jest odpowiedź na pytanie, ile informacji człowiek może spostrzec, zrozumieć i wykorzystać w określonym czasie. Zależy to od różnych czynników. Sprawność operatora związana z możliwością odpo­wiedzi na informacje jest wynikiem zbiorowym takich czynników jak: odbiór sygnałów za pośrednictwem na­rządów zmysłowych, czas potrzebny na podejmowanie decyzji, oraz czas przeznaczony na wykonywanie czyn­ności. Najważniejszym czynnikiem, który wpływa na czas reakcji, jest złożoność decyzji. Nie zostało w pełni wyjaśnione zagadnienie sprawności psychicznej ope­ratora pod względem szybkości odpowiedzi na infor­mację. Jako średnią szybkość odpowiedzi operatora (reakcji) przyjęto około dwóch odpowiedzi na sekundę. Jest to wartość liczbowa, która wyraża „zdolność prze­pustową” pierwszego elementu układu: człowiek-ma- szyna, czyli człowieka.

W INNYCH USTALENIACH

W wyniku innych badań ustalono, że stan czujności w sytuacji powtarzania jednostajnych operacji przez długi okres powoduje wzrost czasu potrzebnego na wy­konanie zadania, a następnie prowadzi do ogólnego obniżenia poziomu pracy. W badaniach operatorów central elektrowni, gdzie zasadniczym elementem dzia­łania jest czuwanie angażujące procesy myślowe, stwierdzono, że częstotliwość awarii i zakłóceń w sieci na skutek błędów operatora jest wyższa w okresach je­go obniżonej aktywności. Monotonia jest więc czynni­kiem obniżającym uwagę.Inna grupa wyróżnionych przez nas źródeł obciąże­nia psychicznego operatora wiąże się z nadmiarem in­formacji, z przeciążeniem informacjami, które powstaje po przekroczeniu „zdolności przepusto­wej” zmysłów i układu nerwowego człowieka.

PROBLEM CZUJNOŚCI

Problem czujności jest wnikliwie badany dla usta­lenia optimum w zakresie częstotliwości, rodzaju i siły nadawanych sygnałów pod kątem widzenia utrzymy­wania aktywności i obniżenia zmęczenia operatora. Ba­dane są przyczyny pogarszania się wyników w wykry­waniu sygnałów, a z drugiej strony poszukuje się spo­sobów zapobiegania znużeniu. Wyniki badań prowa­dzone w odniesieniu do operatorów angielskich stacji radiolokacyjnych (radarowych) wykazały u nich spa­dek uwagi w warunkach monotonnych czynności już po jednej godzinie. Był to efekt długotrwałej koncen­tracji uwagi na ekranie, na którym rzadko pojawiały się zmiany w postaci punktu świetlnego. Tendencja ob­niżenia uwagi była bardzo znaczna mimo świadomości groźnych konsekwencji jej obniżenia.

OBOK TEMPA PRACY

Stopień deficytu czasu jest wyznaczo­ny przez stosunek czasu, w jakim operator powinien wykonać zaprogramowane czynności — do czasu, w jakim może je wykonać.Drugim źródłem obciążenia, obok tempa pracy, jest dolna i górna granica częstotliwości syg­nałów, aktów decyzji i czynności. Zarówno górne, jak też dolne granice napływu informacji obciążają naszą psychikę z powodu silnej koncentracji uwagi albo jej rozproszenia. Ostatnio specjalne zainteresowa­nie budzi obciążenie operatora informacjami, ich czę­stotliwością lub zmiennością w różnych rodzajach pra­cy, wymagającej stałej czujności, czyli ciągłej go­towości do działania. Znacznej czujności wymaga także rzadkie i nierównomierne pojawianie się sygnałów. Praca operatora w takich warunkach jest nużąca i jak wykazały badania, jej wydajność spada już po 30 mi­nutach.

CZĘSTE WŁAŚCIWOŚCI

Z tymi właściwościami wiąże się tempo pracy operatora oraz częstotliwość i kolejność korzystania z poszczególnych urządzeń sterowniczych w procesie pracy. Tempo pracy operatora, dowolne lub narzu­cone, jest określane przez liczbę i częstotliwość kolej­nych operacji w jednostce czasu. Właśnie tempo na­rzucone, wymagające przyspiesżenia odbioru informa­cji, podejmowania ‚decyzji i wykonywania czynności, wydaje się być podstawowym źródłem obciążenia psy­chicznego operatora w układzie człowiek-maszyna. Z pojęciem tempa pracy wiąże się pojęcie deficytu czasu, charakterystyczne dla określania warunków pracy operatora, np. w warunkach lotu, kierowania szybkim pojazdem, w pracy montażowej. Deficyt cza­su występuje w procesie pracy, w której człowiek wy­konując kolejne operacje nie może zdążyć w wyzna­czonym okresie.

PRZY PODZIAŁKACH

Przy podziałkach rucho­mych, a strzałkach nieruchomych, najkorzystniejsze o- kazało się położenie strzałki u góry i cyfr umieszczo­nych promieniowo (B—b). Poza tym umieszczenie cyfr na zewnątrz kresek podziałki pozwała na unikanie za­słonięcia cyfr przez wskazówkę (C—c).W innych badaniach wykazano wpływ wielkości tar­czy, liter lub cyfr na szybkość odczytu informacji, wpływ kontrastu między znakami i tłem na rozróżnia­nie sygnałów wzrokowych i słuchowych oraz racjo­nalnego rozmieszczenia urządzeń sygnalizacyjnych w stosunku do operatora lub w stosunku do innych u- rządzeń.Obok właściwości urządzeń statycznych, które decy­dują o obciążeniu operatora, na uwagę zasługują dynamiczne właściwości maszyny.

WYNIKI BADAŃ

Wyniki badań, w których jako kryterium zastosowano liczbę błędów popełnianych w czasie rozpoznawania danych na podziałkach ekspono­wanych przez 0,12 sek. Okazało się, iż najbardziej czy­telne są skale okienkowe, natomiast pionowe podziałki powodują powstawanie największej liczby błędów. W innych badaniach stwierdzono, że o czytelności cyfr lub liter decyduje rozmieszczenie ich na tarczy. (A, B, C) i nieprawidłowych (a, b, c) sposobów roz­mieszczania oznaczeń cyfrowych na różnych zegarach. Jeśli podziałki są nieruchome, a wskaźniki ruchome, wtedy cyfry powinny być umieszczone na zewnątrz kresek podziałkowych, poziomo względem linii wzroku, a nie promieniowo (A—a).

CO MOŻE OPERATOR

Operator może śledzić większość procesów tylko za pośrednictwem urządzeń, zwiększających możliwości jego analizatorów wzrokowych, słuchowych, dotyko­wych lub kinestetycznych. Człowiek nie potrafi prze­cież bezpośrednio, bez pomocy urządzeń pomiarowych określić szybkości obrotów silnika, wysokości ciśnie­nia powietrza, prędkości ruchu lub temperatury pły­nów. Optymalizacja jakości informacji wzrokowych jako najistotniejszych w układzie człowiek-maszyna, ma szczególne znaczenie i była wnikliwie badana przez psychologię inżynieryjną. Analiza różnych urządzeń sygnalizacyjnych wskazała, jakie urządzenia zapewniają najmniejszą liczbę błędów w pracy. Badania nad do­kładnością odczytu wartości liczbowych na skalach różnego typu, gdzie uwzględniono podziałki liniowe pionowe i poziome, półokrągłe i okrągłe oraz okien­kowe — wskazały najodpowiedniejsze ich rodzaje.

W WIELU PROJEKTACH

W projektach wielu maszyn nie uwzględnia się pra­widłowości percepcji człowieka, mimo stwierdzenia na podstawie licznych badań, iż różne drobne niekiedy szczegóły wpływają np. na czytelność urządzeń sygna­lizacyjnych. Do takich szczegółów należy kształt tar­czy, wielkość kresek na skalach oraz wielkość liter lub cyfr na tablicach przyrządowych. W zakresie motorycz- nych czynności znaczenie mają kształty przycisków, pokręteł, rękojeści lub dźwigni. Zagadnienia te mają szczególne znaczenie w procesie automatyzacji pracy, gdzie w coraz mniejszym stopniu są wykorzystywane sygnały naturalne, bezpośrednie, donoszące o zmianach w działaniu maszyny. Dzięki postępowi techniki coraz częściej są wykorzystywane sygnały sztuczne, jako po­średnie odzwierciedlenie rzeczywistego stanu urządze­nia.

error: Content is protected !!