GRUPA ŹRÓDEŁ

Druga grupa źródeł obciążenia psychicznego czło­wieka w układzie człowiek-praca to czynności człowieka uwarunkowane zadaniami i wymaganiami zawodowymi. Czynności zawodowe człowieka zależą od rodzaju wykonywanej pracy i dlatego inne będzie ob­ciążenie psychiczne księgowego niż nauczyciela, inne kierowcy, bibliotekarza, górnika czy pilota. Tradycyj­ny podział czynności człowieka na pracę fizyczną i u- mysłową z psychologicznego punktu widzenia dziś nie jest ścisły. W miarę postępu technicznego w pracy sto­suje się coraz bardziej skomplikowane urządzenia, któ­re zmniejszają wysiłek fizyczny człowieka, ograniczają pracę mięśni i wydatek energii, a zwiększają wysiłek umysłowy i obciążenie układu nerwowego pracownika.

POSTAWA CZŁOWIEKA

Postawa człowieka często decyduje np. o tym, że robotnik pracujący w uciążliwych warunkach środo­wiska jest zadowolony ze swej pracy, drugi, mimo ni­skiej stawki uposażenia, odczuwa z pracy satysfakcję, inny natomiast, mimo komfortowych warunków pracy i nieobciążającego zakresu obowiązków, jest niezado­wolony. Również postawy decydują o tym, że praca społeczna, bezinteresowna, nie dająca żadnych korzyści materialnych i często niewdzięczna, sprawia wielu lu­dziom dużą satysfakcję. Dopiero znajomość współza­leżności między pracą a przeżyciami psychicznymi po­zwala zrozumieć czynniki wpływające na człowieka. Jeśli praca stanowi bodziec rozwoju osobniczego, stwa­rza. możliwości i perspektywy, jest zgodna z zamiłowa­niami, jest aktywnością, która pozwala zaspokoić dą­żenia, aspiracje, daje zadowolenie — wówczas jest wydajna i nie stanowi dla pracownika obciążenia psy­chicznego.

TRUDNOŚĆ PEŁNIENIA OBOWIĄZKÓW

Trudność pełnienia obowiązków przekraczają­cych możliwości psychiczne człowieka prowadzić może do wzrostu przeciążenia i w jego efekcie do zaburzeń psychicznych. Obciążenia psychiczne spowodowane pracą mogą wynikać również z niewłaściwej postawy człowieka, np. niechęci do zmian, do modyfikacji prze­biegu pracy, do stosowania nowoczesnych metod lub technologii. Wielokrotnie już konserwatyzm myślowy był przeszkodą w próbach wprowadzania innowacji w zakładzie pracy, mimo że stare formy organizacji lub metody pracy wymagały większego wysiłku fizycznego i umysłowego, były mniej ekonomiczne, bo mniej wy­dajne.

ZBYT NISKIE WYMAGANIA

Przy stawianiu zbyt niskich wymagań mogą powstawać negatywne ustosunkowania do pracy (lekceważenie, niezadowolenie, niechęć). Poza tym zdrowy i sprawny człowiek może być mało wydajny wtedy, gdy mimo że lubi być aktywny — nie lubi swojej pracy.Różne czynniki decydują o przydatności za­wodowej pracownika. Obok stanu zdrowia, wy­kształcenia, kwalifikacji, osiągnięć zawodowych, wy­dajności pracy, ustosunkowania do zawodu — dużą rolę odgrywa jego sprawność psychiczna, jego zdol­ności, umiejętności, doświadczenie. One decydują wie­lokrotnie o tym, czy pracownik wykonuje swoje czynności, dobrze, czy tylko dostatecznie lub źle, czy praca daje mu zadowolenie, lub jest dla niego ciężkim, nie­przyjemnym obowiązkiem. Czynniki psychiczne decy­dują o łatwości przystosowania do działania w układzie człowiek-praca. Jeśli są one niewłaściwie ukształto­wane, tzn. niezgodnie z wymaganiami zawodu, wów­czas praca może wydawać się zbyt trudna (i być nią rzeczywiście), człowiek może popełniać błędy, powodo­wać wypadki oraz stwarzać zagrożenie dla siebie i in­nych.

W WIELU PRZYPADKACH

Traktując człowieka jako podstawowy element układu człowiek-praca trzeba stwierdzić, że ze względu na swe właściwości może on być czynnikiem, który  potrafi wyrównać braki lub błędy maszyny, urządzeń  oraz innych elementów układu, jak np. organizacji  pracy. Jak stwierdza T. Tomaszewski (1968) „…istnieje  silna tendencja do przerzucania na człowieka wszelkich niedostatków technicznych, technologicznych i or ganizacyjnych. Znane są różnego rodzaju „bodźce   materialne i moralne, do jakich niejednokrotnie od­wołuje się kierownictwo, aby pobudzić człowieka do    wysiłku, do inicjatywy i pomysłowości w sytuacjach,kiedy inne czynniki zawodzą”.W wielu przypadkach człowiek może być niedoce­niany lub przeceniany, zwłaszcza przy braku głębszej ;           znajomości jego możliwości psychicznych. Stawianie człowiekowi zbyt wysokich wymagań powodować może zakłócenia obiektywne (nieosiągnięcie rezultatu pracy) lub subiektywne (obniżenie zdolności do pracy, znuże- ‚    nie, nerwice).

SILNE ŹRÓDŁO OBCIĄŻENIA

 Silnym źródłem obciążenia psychicznego pracownika mogą być stosunki społeczne w zakładzie pra­cy. Organizacja związków międzyludzkich w pracy, nie tak często analizowana jak organizacja techniczna, wielokrotnie zakłóca funkcjonowanie układu człowiek- -praca i staje się przyczyną obniżenia wyników pracy, wydolności i sprawności, a często’ również przyczyną zmęczenia i zaburzeń psychicznych. Źródłem obciąże­nia człowieka w procesie pracy jest również rodzaj i stopień ryzyka oraz zagrożenia zawodowego, typowego dla różnych zawodów, a także stopień uciążliwości róż­nych prac.

PRZEPŁYW INFORMACJI

Infor­macja ta poprzez dośrodkowe włókna nerwowe docho­dzi do ośrodkowego układu nerwowego i stamtąd, po przetworzeniu, zostaje przekazana efektorowi (E), czyli narządowi wykonawczemu (ręce, nogi, mięśnie tułowia czy szyi) w postaci rozkazu korekcji pracy urządzeń sterujących (ST), które kierują pracą maszyny. Prze­pływ informacji odbywa się tu’w obwodzie zamknię­tym (sprzężenie zwrotne) i jest warunkiem samoregu- lacji układu.Analiza obciążenia człowieka w układzie człowiek- -praca wskazuje na różne czynniki, jako źródła tego obciążenia. Oto niektóre z nich:psychofizyczne właściwości pracującego człowieka (np. operatora),    wykonywane przez człowieka czynności związane z realizacją zadań zawodowych,  warunki otoczenia (czynniki fizyczne, chemiczne, biologiczne),  stanowisko pracy (narzędzia, maszyny),organizacja pracy (jej przebieg, tempo, metody).

UPROSZCZONY SCHEMAT

Uproszczony schemat, mimo że nie obejmuje wielu innych czynników, które mogą modyfikować funkcjo­nowanie układu człowiek-praca (np. umiejętności czło­wieka, jego postawy a także stosunki społeczne) wska­zuje na wzajemne powiązania między różnymi elemen­tami układu. Przebieg regulacji w tym układzie od­bywa się dzięki sprzężeniu zwrotnemu, to znaczy po­wrotnemu oddziaływaniu zjawiska na jego przyczynę. Człowiek za pośrednictwem receptorów <R), czyli na­rządów zmysłowych (wzrok, słuch, dotyk) odbiera syg­nały (SYG) idące od maszyny lub urządzenia.

CZYNNIKI SPOŁECZNE

Czynniki społeczne to różne grupy lub zespoły, w jakich człowiek pracuje, to układ stosunków międzyludzkich w zakładzie pracy. Z punktu widzenia obciążenia psychicznego człowie­ka w układzie człowiek-praca do najczęściej analizo­wanych elementów należy człowiek, warunki pracy i maszyna. Schemat na ryc. 11 przedstawia ważniejsze czynniki, od których zależy funkcjonowanie tego układu, a mianowicie elementy środowiska material­nego, obejmujące warunki zewnętrzne (np. tempera­turę, oświetlenie), elementy środowiska technicznego (np. stanowisko pracy) oraz właściwości człowieka (pamięć, uwagę).

W PRACY

W pracy, która daje konkretny wytwór materialny, wyróżnia się określony cel {realizacją jego jest rezul­tat pracy), przedmiot działania, czyli materiał {np. me­tal, drewno), określony sposób działania (np. toczenie, piłowanie) oraz środki działania, takie jak narzędzia lub maszyny. W pracy związanej z produkcją zasad­niczą rolę odgrywają czynniki techniczne i ludzkie. Efekty tej pracy są więc funkcją trzech grup czynni­ków, a mianowicie technicznych, indywidualnych i społecznych. Czynniki techniczne wiążą się z dziedziną instrumentalizacji pracy, która polega na stosowaniu różnych urządzeń, narzędzi, maszyn, spec­jalnych pomieszczeń, automatyzacji. Czynniki in­dywidualne obejmują m. in. stan psychofizyczny człowieka, jego umiejętności, zdolności, doświadczenie, potrzeby, aspiracje.