PODSTAWOWE ŹRÓDŁA OBCIĄŻENIA

Podstawowymi źródłami obciążenia psychicznego o- peratora, wymagającymi bardziej szczegółowego omó­wienia są:   statyczne i dynamiczne właściwości maszyny,  przeciążenie informacjami, powstające po przekro­czeniu zdolności „przepustowej” zmysłów i układu nerwowego człowieka.Maszyna nie zawsze, jest przystosowana do pracow­nika, zwłaszcza kiedy w. jej konstrukcji nie uwzględ­niono jego właściwości i możliwości psychofizycznych. Staty.czne właściwości maszyny to roz­maite urządzenia sterujące (np. przyciski, pokrętła, pe­dały, kierownice) i urządzenia sygnalizacyjne (np. licz­niki, wskaźniki, lampki, manometry). Wpływają one na łatwość recepcji sygnałów lub na łatwość manipulo­wania (kształt, wielkość, rodzaj urządzeń sygnalizacyj­nych i sterujących).

ROZWAŻENIE ZAGADNIEŃ

Po ogólnym rozważeniu zagadnień związanych z u- kładem człowiek-maszyna należy bardziej szczegółowo rozpatrzyć, na czym polega obciążenie psychiczne ope­ratora w tym układzie, podstawowym dla postępu w pracy produkcyjnej. Obciążenie psychiczne zależy zarówno od człowieka, jak też od maszyny. Nieprecyzyjne pod względem tech­nologicznym i niewłaściwe pod względem ergonomicz­nym maszyny, urządzenia lub narzędzia — nie zapew­niają dobrych efektów pracy, stwarzają zagrożenie dla operatora, obniżają jego sprawność, i wydajność. Rów­nocześnie jednak najlepiej działające maszyny, jeśli nie będą obsługiwane przez prawidłowo dobranego opera­tora o właściwym przygotowaniu, sprawności i odpo­wiedniej motywacji zawodowej — nie będą wydajne.

LICZNE STANOWISKA

Liczne stanowiska pracy związane z mechanizacją i     automatyzacją wymagają różnego stopnia wysiłku psychicznego, uwarunkowanego dopływem informacji, ich ilością, złożonością, zmiennością i dokładnością — w-: celu dalszego ich wykorzystania. Im więcej złożo­nych i zmiennych informacji odbiera człowiek, tym większy wysiłek towarzyszy podejmowaniu przezeń decyzji, różniących się swą. złożonością i zaangażowa­niem procesów myślowych, tym więcej skomplikowa­nych czynności zmuszony jest wykonać w procesie pracy.W ocenie obciążenia psychicznego uwzględniany jest również element monotonii, do której zaliczono nie­zmienność procesu pracy, niezmienność warunków oto­czenia, konieczność stałej uwagi a także łatwośó czyn­ności nie wymagających większego wysiłku intelek­tualnego.

SCHEMAT OCENY OBCIĄŻENIA

W schemacie oceny obciążenia psychicz­nego. człowieka w procesie pracy przyjęto jako punkt wyjściowy podział całego cyklu na trzy omówione po­przednio fazy, to znaczy na odbiór informacji, podej­mowanie decyzji i wykonywanie czynności. Mimo że jest to metoda bardzo uproszczona, dająca tylko orien­tacyjne dane, to jednak umożliwia porównywanie u- ciążliwości pracy odnośnie wysiłku psychicznego pra­cownika. Ocena tego wysiłku pozwala na właściwą or­ganizację pracy (np. wyznaczenie przerw na gimna­stykę czy posiłek) i na właściwy dobór pracowników do różnych zawodów. Pomiar wysiłku psychicznego oparto na następujących kryteriach oceny pracy: czę­stotliwość czynności (ilość), ich zmienność .-(różnorod­ność zmian), złożoność (skomplikowanie), dokładność wykonania (stopiej precyzji) oraz ich ważność, czyli wielkość wpływu tych czynności na przebieg produk­cji, jej jakość lub na bezpieczeństwo pracownika (por. „Ergonomiczna analiza uciążliwości pracy”, 1971).

PORÓWNANIE DANYCH

Porównanie danych z badań nad kontrolerami z po­przednimi wynikami wskazuje, że obciążenie opera­tora (np. kontrolera ruchu lotniczego), pracującego w warunkach dużego napływu informacji, jest większe, niż przy zwykłym czytaniu lub liczeniu, a praca taka wymaga więcej czasu na przetworzenie informacji. Da­ne te świadczą o tym, że szybkość, z jaką człowiek przekazuje informacje, jest uwarunkowana treścią i rodzajem jego działalności. Czynności nasze nie koń­czą się przecież na prostym rozpoznawaniu, dlatego najściślejsze nawet obliczanie czasu odbioru informa­cji jest w pewnej mierze czymś sztucznym. Może ono być natomiast bardzo pomocne przy określaniu ucią­żliwości pracy.

Z PSYCHOLOGICZNEGO PUNKTU WIDZENIA

Z psychologicznego punktu widzenia wszystkie u- względnione w badaniach działania różnią się zasad­niczo między sobą swoją złożonością. Analizowano rów­nież bardziej złożone rodzaje działań, np. pracę kontro­lerów ruchu lotniczego. W uzyskanych wynikach za­znaczyła się duża zależność między zdolnością przepustówą a zadaniem i metodami jego wykonania. Iloś­ciowa ocena informacji przetwarzanej przez kontrolera wykazała, że przy wzroście szybkości informacji na­pływających do niego — rośnie liczba połączeń. Zwię­kszanie się to występuje jednak tylko do pewnego po­ziomu, po osiągnięciu którego aktywność pracy opera­tora spada. Ilustruje to wykres na rys. 16. 45 bit/min to maksymalna granica, określająca możliwości kon­trolera w zakresie przetwarzania napływających infor­macji (Łomow, 1966).

W LICZNYCH BADANIACH

Szyb­kość ta nie może przewyższać zdolności przepustowej „wejścia sensorycznego” człowieka. Podobnie szybkość wprowadzania rozkazów do maszyny nie może być wyższa, niż zdolność przepustowa „wyjścia motorycz- nego” człowieka (Łomow, 1966). W licznych badaniach uzyskano różne wyniki od­nośnie szybkości przekazywania informacji. Stwierdzo­no, że maksymalna szybkość ulega zmianie wraz ze zmianą alternatywnych elementów wyboru. Usystema­tyzowanie niektórych wyników badań nad różnymi ro­dzajami działalności przedstawia wykres na ryc. 15. Wskazuje on na maksymalną ilość informacji przeka­zywanych człowiekowi, między innymi podczas czy­tania, pisania iliczenia.

POJĘCIE INFORMACJI

Oczywiście pojęcie „informacja” nie równa się tu potocznemu pojęciu informacji szeroko ro­zumianej jako wiadomości o stanie jakieś rzeczy. W cybernetyce pojęcie „informacji” oznacza ciąg sy­gnałów przekazywanych od nadajnika do odbiornika, nagromadzonych w kanale łączności, którego najważ­niejszą charakterystyką jest pojemność, czyli zdolność przepustowa, wyrażona właśnie w ilości bitów na sekundę. W psychologii eksperymentalnej zebrano liczne dane o    progach wrażeń, spostrzeżeń, rozpoznań i czasu re­akcji prostych oraz złożonych. Dane te stanowiły punkt wyjścia dla określenia maksymalnej szybkości przeka­zywania informacji. Szybkość tę przyjęto za wskaźnik zdolności przepustowej kanału. Sprawność funkcjono­wania układu człowiek-maszyna zależy od szybkości przepływu informacji od maszyny do człowieka.

CHARAKTERYSTYCZNE DLA SYSTEMU

Ten system charakteryzuje się możliwością wysyłania informacji w ilości 1 bita. W przypadku czterech świa­teł na pulpicie sterowniczym, z których jednorazowo zapala się tylko pojedyncze światło, ilość możliwości wzrasta do czterech, a więc ilość informacji równa się 2 bity. Maksymalna ilość informacji, jaką otrzymuje układ ze wszystkich receptorów organizmu wynosi 109 bit^sek., a uświadomionych zostaje tylko 102 bit/sek. Przy u- względnieniu aktywności ruchowej człowieka wraz z mową i mimiką, ilość informacji wytworzonych przez organizm i przekazywanych środowisku zewnętrznemu 107 bit/sek. („Materiały do nauczania psychologii”, seria I, tom 3).

OCENA WIELKOŚCI

Dla oceny wielkości przesyłanych informacji oraz stopnia obciążenia człowieka konieczne było ujęcie in­formacji jako wartości liczbowej. Za jednostkę miary ilości informacji przyjęto bit. Termin ten jest skrótem angielskiego określenia (binary digit) liczby w dwój­kowym systemie. Bit jako jednostka informacji równa się:I = log2 (p0 / Pi) gdzie: I — informacja pi — początkowe prawdopodobieństwo odpo­wiedzi p0 — końcowe prawdopodobieństwo odpowiedzi W prostych przypadkach ilość informacji wyraża się logarytmem dwójkowym liczby istniejących możli­wości. Przedstawimy to na codziennym przykładzie: gdy zbliżamy się do skrzyżowania z sygnalizacją świe­tlną, zapalenie się zielonego lub czerwonego światła oznacza dla nas dwie możliwości — „iść” albo „stać”.